Circulair bouwen; Leren door doen in proeftuinen

dinsdag 13 oktober 2020

De overheid wil dat de Nederlandse economie in 2050 volledig circulair is. We hebben nog drie decennia om dat te realiseren. Ambitieus, want de opgave is misschien nog wel omvangrijker dan de energietransitie, die al drie generaties aan de gang is en nu op het punt staat om te versnellen. De grondstoffentransitie moet echter hoegenaamd nog beginnen, al zijn koplopers voorzichtig gestart.

Voor de transitie is geen pasklare receptuur voorhanden. Daarvoor is het vraagstuk te veelomvattend. Onze manier van denken, doen, institutionaliseren, produceren en consumeren is gedurende generaties gegroeid tot gangbare praktijk. Dit systeem veranderen we niet van vandaag op morgen. Zelfs als iedereen ziet dat onze huidige grondstoffenconsumptie niet houdbaar is.

Leren door te doen

De bouwsector gebruikt veel grondstoffen en is daarom een belangrijke doelgroep. Gestimuleerd door de ‘Subsidie Impuls Circulair Bouwen’ van de provincie Overijssel hebben twaalf koplopers  ̶  bouwers, ontwikkelaars, gemeenten, kennisinstellingen, amoveerders en andere partijen  ̶  het initiatief genomen om in hun proeftuin te beginnen met circulaire oplossingen. Allemaal hebben ze vanuit hun praktijksituatie bekeken welke eerste stap ze kunnen zetten. Al pionierend en werkend levert dat een verscheidenheid aan kennis, inzichten en praktijkervaringen op (‘learning by doing’). In een community of practice (CoP) hebben zij elkaar gestimuleerd en hun ervaringen gedeeld. Op de verworven inzichten kunnen andere initiatiefnemers verder bouwen, zodat we al doende leren hoe we kunnen versnellen en de gebouwde omgeving circulair kunnen maken.

Wat ging er aan de proeftuinen vooraf?

Transitieagenda Circulair Bouiwen OverijsselDe provincie Overijssel onderschrijft de landelijke doelstellingen die zijn neergelegd in ‘Nederland Circulair in 2050’. In 2019 hebben Saxion, Pioneering en Balance & Result samen met een netwerk van bedrijven en instellingen de vertaalslag gemaakt naar de regio in de ‘Transitieagenda Circulair Bouwen Overijssel’. Hierin zijn negen kernvraagstukken benoemd die we tegenkomen op de weg naar een circulaire bouweconomie.

 

Vraagstukken uit de Transitieagenda Circulair Bouwen Overijssel

De route van lineair naar circulair vraagt uiteindelijk om een veelomvattende systeem­verandering. In de ‘Transitieagenda Circulair Bouwen Overijssel’ zijn negen kern­vraag­stukken benoemd die op korte of lange termijn aangepakt moeten worden.

  1. BOUWCULTUUR EN -GEDRAG
    Hoe komen we tot een andere bouwcultuur en -gedrag, waarin vaardige en (des)kundige opdracht­gevers en opdrachtnemers de schaarste van maagdelijke materialen erkennen en ernaar handelen, waardoor circulariteit op de voorgrond treedt? 
  2. BOUWWET- EN REGELGEVING
    Hoe zorgen we ervoor dat wet- en regelgeving in de bouw een circulaire economie niet belemmert, maar juist ondersteunt of zelfs verplicht en tegelijkertijd geen afbreuk doet aan kwaliteitsstandaarden, klimaat-, CO2– en energiedoelstellingen?
  3. BOUW-, BEHEER- EN EXPLOITATIEPROCES
    Hoe komen we tot partnerschap over de gebruiksfasen van gebouwen heen, waarin gezamen­lijk en maatschappelijk belang op lange termijn worden verenigd met individueel financieel belang op korte termijn?
  4. BOUWCOMMERCIE EN BUSINESSMODELLEN
    Hoe kan de waarde van een functionaliteit landen in een renderend businessmodel met aan­dacht voor de milieu-impact en de circulariteit van de producten en materialen?
  5. FINANCIERING
    Hoe kunnen financieringsconstructies tot stand worden gebracht die in rendementsberekeningen en risicoafwegingen de meerwaarde van circulair bouwen en exploiteren waarderen?
  6. BOUWKWALITEIT
    Hoe kan een voor de gebruiker gegarandeerd veilig, comfortabel en duurzaam bouwwerk tot stand komen waarbij tegelijkertijd materiaalkringlopen gesloten zijn?
  7. BOUWTECHNIEK
    Hoe kunnen bouwdelen, -producten en -materialen bij een nieuwe bestemming hun functie opnieuw hoogwaardig vervullen, met een zo’n laag mogelijke milieubelasting?
  8. LOGISTIEK
    Hoe kan de logistiek in de bouwindustrie inzake (circulaire) bouwdelen, -producten en -materialen circulair worden gemaakt voor de gehele levenscyclus van een bouwwerk?
  9. BOUWONDERWIJS
    Hoe kunnen de toekomstige medewerkers in en aanpalend aan de bouwsector via onderwijsprogramma’s worden voorbereid op en bijdragen aan de circulaire bouweconomie?

Kennis delen in Community of Practice

Circulair bouwen zit in het begin van de innovatiecurve. Niemand heeft de wijsheid in pacht als het gaat om de transitie van lineaire naar circulaire economie. Koplopers pionieren met innovatieve oplossingen en ontdekken wat werkt en wat niet. Het past bij de cultuur van de bouwsector om uit te proberen, zonder eindeloos getheoretiseer. In de proeftuinen en de CoP draait daarom alles om de praktijk. In de CoP delen de koplopers hun inzichten en ervaringen. Het expertteam verbindt deze met de negen vraagstukken die zijn benoemd in de Transitieagenda, signaleert lacunes in de kennisopbouw en agendeert deze voor verder onderzoek.

De CoP wordt gefaciliteerd door het ‘Expertteam Circulair Bouwen’, een samenwerkingsverband van kennisdragers van de provincie, Saxion (Theo de Bruijn), Pioneering (Eric Kouters) en Balance & Result (Jan Straatman).

Reflectie vanuit ervaringen in Proeftuinen en CoP

  1. Geen getheoretiseer maar doen. Betrokkenen zijn intrinsiek gemotiveerd om samen te leren, praktijkervaring uit te wisselen en te zoeken naar pragmatische oplossingen.
  2. Samenwerken is het toverwoord. Door circulair bouwen veranderen rollen en posities van partijen. Er is vertrouwen nodig om samen te zoeken naar businesscases die alle partners voordeel bieden (win-win).
  3. Gelijkwaardigheid. Het is zaak om weg te komen uit de houdgreep van traditionele verhoudingen en het afwentelen van risico’s. Partijen die elkaar als gelijkwaardig zien, blijken bereid om samen risico’s te nemen, te investeren in vernieuwing en samen te experimenteren en te leren.
  4. Geavanceerde informatiesystemen. Er is behoefte aan informatie over de fysieke kenmerken, de kwaliteit en de termijn van beschikbaarheid van materialen. De data moeten eenduidig worden vastgelegd in open systemen, uitwisselbaar en over tientallen jaren nog uitleesbaar.
  5. Systeemverandering. Om sprongen te kunnen maken met circulair bouwen zijn doorbraken nodig op een hoger systeemniveau en moeten institutionele belemmeringen worden weggenomen.
  6. Onderwijs. Circulariteit moet opgenomen worden in de curricula van het onderwijs. Het gaat hierbij zowel om het reguliere onderwijs, als om bij-, her- en nascholing.

Proeftuinen

De Tippe, Stadshagen Zwolle
Circulaire gebiedsontwikkeling en circulair bouwen, een gebiedsopgave van 1.250 woningen.

Olstergaard, Olst-Wijhe
Gebied circulair bouwrijp maken voor 80 natuur-inclusieve woningen, in samenwerking met Saxion Hogescholen.

Circulair bouwen in het hbo-onderwijs
Windesheim laat afstudeerders voorbeelden genereren voor studenten in het eerste en tweede jaar.

Circulair inclusief wonen
Onderzoekend ontwerpen van een nieuwe leefgemeenschap. Het gaat om verschillende projecten waarin sociale inclusiviteit gecombineerd wordt met circulariteit.

Omgekeerd bouwen, Twente
Ontwikkelen van een nieuw sloopproces om materialen selectief te verwijderen, zodat ze hoogwaardig ingezet kunnen worden. Ontwikkelen van een werkproces voor circulair bouwen.

Circulair bouwen en renoveren deltaWonen, Zwolle
Het tot ontwikkeling brengen en gebruik maken van nieuwe bouwmethodes, samen­werkingsvormen en financieringsmodellen voor nieuwbouw en renovatie.

Ontwerpen leerlijn Circulair Bouwen
Saxion en ROC Twente onderzoeken hoe circulair bouwen in het onderwijs kan worden ingepast en dit effectief kan worden uitgevoerd. Er wordt een leerlijn circulair ontwikkeld voor hbo en mbo.

Circulaire woningen Stroinkslanden Enschede
Blokje van 7 woningen aan de Assinklanden dat door De Woonplaats beschikbaar is gesteld en circulair herontwikkeld wordt (sociale woningbouw).

Boosten circulaire businesscase Ribo Twente
De restauratieopleiding beschikt over een beperkte opslag van vrijkomende restauratie­materialen en onderzoekt of dit opgeschaald en circulair georganiseerd zou moeten worden.

Circulair en duurzaam verwarmd utiliteitsgebouw, Staphorst
Ontwerpen afhankelijk van de materialen die beschikbaar komen uit sloopprojecten. 75% van de gebruikte materialen worden verworven uit eigen demontageprojecten. Het ontwerp is zodanig dat functionele wijzigingen later relatief eenvoudig zijn aan te brengen.

Circulaire Grondulows, Heeten
De bouw van drie circulaire gastenverblijven ‘bij de boer’. Er staan er al een aantal die gebouwd zijn volgens bouwbiologische principes. Het concept wordt herontwikkeld, zodat ze ook circulair zijn (biobased).

Novito
Novito maakt elementen voor woningen volgens een adaptief concept/systeem (flexibel en aanpasbaar). Het bestaande assemblage-concept wordt circulair doorontwikkeld zodat ten minste 90% van de materialen/bouwdelen hoogwaardig hergebruikt kunnen worden.

Hoe pakken we door?

Het expertteam doet op basis van de werksessies van de Community of Practice en gesprekken met de vertegenwoordigers van de Proeftuinen een aantal aanbevelingen.

  1. Zet de stimuleringsregeling voor proeftuinen voort.
    Stuur daarbij op een progressief ambitieniveau in de praktijkprojectenen en op de bereidheid om leerpunten met betrekking tot de vraagstukken te expliciteren en met de sector te delen.
  2. Stimuleer herhaald leren.
    Creëer condities waarin partijen van hun fouten kunnen leren en waarin ze hun verworven inzichten opnieuw kunnen toepassen. Zoals het aanwijzen van grote ontwikkelgebieden waar partijen gedurende langere tijd samenwerken waardoor het loont om te investeren in nieuwe werkwijzen.
  3. Verdiep de monitoring en evaluatie van Proeftuinen.
    Het uitwisselen van kennis en ervaring inspireert en versnelt. Door evaluatie kan de verworven kennis in andere situaties effectiever toegepast worden.
  4. Koppel onderzoeks- en kennisprojecten aan praktijkprojecten.
    Door deze verbinding kunnen circulaire vraagstukken grondiger worden uitgediept. Stel bijvoorbeeld – onder voorwaarden – vouchers beschikbaar voor (haalbaarheids)onderzoek of het inwinnen van advies.
  5. Doe gericht onderzoek naar specifieke vraagstukken.
    Bijvoorbeeld nieuwe financiële rekenmodellen kunnen een bredere kijk op rendement opleveren. Of veranderingen in de rolverdeling van partijen in de product-levenscyclus, zoals Product as a Service. Dit levert nieuw perspectief op en het inzicht kan zorgen voor doorbraken.
  6. Continueer de Community of Practice.
    Bouw het kennis- en leernetwerk verder uit en faciliteer en verbreed de kennisuitwisseling. Dit zorgt voor het verder opbouwen van kennis en ervaring en opschaling.
  7. Vergroot de zichtbaarheid en tastbaarheid van circulaire initiatieven.
    Zichtbaarheid van de Proeftuinen en andere circulaire projecten is van groot belang voor opschaling. Ga een communicatietraject in en beleg inspirerende werksessies op locatie waar geleerde lessen breed naar de sector worden uitgedragen. Maak ook gebruik van de sociale media voor olievlekwerking.
  8. Verbind circulaire projecten in Overijssel en landelijke projecten.
    Door heel Nederland vinden momenteel circulaire experimenten plaats, met Overijssel als een van de koplopers. Toepassing van landelijk ontwikkeld instrumentarium in Overijsselse projecten en terugkoppeling van ervaringen voor optimalisatie van dat instrumentarium levert een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van het circulaire gedachtegoed.
  9. Voortschrijdende normstelling in wet- en regelgeving.
    Koplopers werken intrinsiek gemotiveerd aan hun circulaire ambities. Het peloton zal in de loop van het innovatieproces volgen. Wet- en regelgeving – met bijvoorbeeld eisen die in de loop van de tijd oplopen – zullen nodig zijn om de ‘late majority en laggards’ mee te krijgen.

Mooi begin van het innovatietraject

De Proeftuinen zijn een mooi begin van de grondstoffentransitie in de bouw- en installatiesector in Overijssel. Tegelijkertijd stellen we vast dat de weg naar een 100% circulaire economie nog lang is, zowel qua tijd, als de nog te nemen hordes. Het bestaande systeem zal grondig moeten veranderen om de ambities in te lossen. De eerste stappen zijn gezet en de resultaten zijn bemoedigend. Het is tijd voor de volgende stappen.

Meer informatie

Dit blog is deels gebaseerd op een uitgebreid artikel dat is verschenen op de website van De Woonkeuken.
De rapportage met de resultaten van de proeftuinen en de werksessies van de Community of Practice kunt u hier downloaden.
Neem voor meer informatie over circulair bouwen contact op met Jan Straatman, j.straatman@balance-result.nl.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Wij delen graag onze opinies met u om samen stappen te zetten in deze veranderende wereld.